Hece Ölçüsü Nasıl Bulunur, Özellikleri Nelerdir

Hece Ölçüsü Nasıl Bulunur, Özellikleri Nelerdir, Hece Ölçüsü Nasıl Hesaplanır, Hece Ölçüsünün Kalıpları Nelerdir, Hece Ölçüsü Durakları Nasıl Bulunur Hakkında Detaylı Bilgiler!

hece ölçüsü nasıl bulunur, özellikleri nelerdir?
Hece Ölçüsü Nasıl Bulunur, Özellikleri Nelerdir?

Sayfa İçeriği: Hece ölçüsü bulunur, özellikleri nelerdir, hece ölçüsü nedir, nasıl hesaplanır, hece ölüsü nerede kullanılır, hece ölçüsü kalıpları nelerdir, hece ölçüsü durakları nasıl bulunur, hece ölçüsü örnekleri nelerdir, hece ölçüsü kullanan şairler kimlerdir?

Hece ölçüsü nedir soru her öğrencinin merak ettiği ve öğrenmesi gereken bir bilgidir. Hece ölçüsünün özellikleri, hece ölçüsü nasıl bulunur ve hesaplanır konularında sizlere açıklayıcı bilgiler vermek üzere bu sayfayı hazırladık. Hece ölçüsü kalıpları ve durakları nelerdir, hece ölçüsü örnekleri veren şairler kimlerdir soruları yanıtlanmalıdır. Hece ölçüsü nerede ve neden kullanılır, gibi pek çok konuda aydınlatıcı olmayı amaçladık.

Hece Ölçüsü Nasıl Bulunur, Özellikleri Nelerdir?

Hece ölçüsü halk edebiyatında şiirlerde dizelerin her birindeki hece sayısının eşit olması esasına dayalı bir ölçü birimidir. Geleneksel halk şiirinin ana vezni hece ölçüsüdür. Kimi zaman irticalen sözlü olarak kimi zamanda bizzat yazılarak oluşturulan halk şiirlerinde ahenk unsuru olarak hece ölçüsü yüzyıllar boyunca büyük bir dikkatle kullanılmış ve geliştirilmiştir. Hece ölçüsünün bir diğer adı “parmak hesabı”dır. Kimi dönemlerde “köylü vezni” olarak da anılmıştır. Hecelerin eşit olup olmadığını parmaklarla sayarak yapılmasından dolayı bu adlandırma yapılmıştır.

Âşıkların sazları ile diyar diyar gezerek söyledikleri şiirler, türküler, maniler, destanlar hep hece ölçüsü esasına uygun olarak üretilmiştir. Anonim edebiyatımızın mihenk taşı konumundaki hece ölçüsünün faydaları arasında ahenk şiire ahenk katma önde gelir. Fakat onun kadar önemli olan bir diğer nokta hece ölçüsünün akılda kalıcılığı ve şiiri ezberlemeyi kolaylaştırmasıdır.

Millî edebiyatımızın öncelediği ölçü olan hece ölçüsü, aruz ölçüsü kadar zor olmadığı için daha yaygındır. Cumhuriyet döneminde yaygınlaşan serbest vezine göre de klasik bir ölçüdür. Mısra sonlarındaki hecelerde kalınlık, incelik, uzunluk, kısalık noktasında oluşabilecek değişiklikler gözetilmez. Bu haliyle hece ölçüsü Türkçenin ses yapısına uygunluk gösterir.

Örneğin, Kaşgarlı Mahmud’un Divan-i Lugati’t Türk eserinde verdiği şiir örnekleri de hece ölçüsüne uygun olarak yazılmış olarak karşımıza çıkar.  Bu da bize hece ölçüsünün millî ölçümüz olması durumunu en güzel açıklayan örneklerden biri olarak görünür. Ne var ki Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra Divan edebiyatı ve aruz ölçüsünün yaygınlaşması sonucu hece ölçüsünün kullanım alanı da sınırlanır ve çoğunlukla tekke ve âşık edebiyatına özgü bir ölçü olmasına neden olur.

Hece Ölçüsü Neden Kullanılır?

En kadim edebi türümüz olan şiir, müzik ile yakından akrabadır. Şiirin ses ve söyleyiş noktasında bir sanata dönüşmesi ve incelmesi yüzyıllar almıştır.    Ozanların, âşıkların bir tür iletişim aracı da olan şiir, duyguların ve dileklerin karşı tarafa aktarılmasında çağlar boyunca adeta bir mektup görevi görmüştür. Üstelik bu mektuplar sadece birinci derece muhataplarına gitmez, dilden dile dolaşarak ortak duygu ve dileklerde bulunan herkese ulaşır. Böylece şiir doğal bir kültür taşıyıcısına dönüşür. Bu taşıma işleminin sağlıklı yapılabilmesinin yolu ise şiirlerin olabildiğince bozulmadan ilk söylendikleri halleri ile aktarımının sağlanmasıdır.

İşte şiirde ölçünün önemi burada kendini göstermektedir. İster hece ölçüsü olsun ister aruz ölçüsü olsun şiirde ölçü onun akılda kalıcılığının temel taşlarındandır. Yoksa binlerce mısralık destanları, divanları ezbere bilen cetlerimiz olmazdı. Bu gelenek şiiri akılda tutmada ve ahenkle adeta bir şarkı tadında söylemede ölçü ihtiyacını ortaya çıkartır.

Hece ölçüsü aruz ölçüsüne göre daha kolay kurulması ile daha avantajlıdır. Millî ölçümüz olduğu için de çağlar içinde onunla şiir söylemek ve yazmak sanki genlerimize işlemiş gibi kolaylaşmıştır. Köylerde mani söyleyen kızların bile kendi içlerinde doğal yolla öğrendikleri hece ölçüsü, halk şiirinin ana veznidir. Kafiye, redif, aliterasyon gibi ses uyumları ile desteklenen şiirler daha akılda kalıcı olur.

Öte yandan modern Türk Şiiri Garip Akımı ile birlikte Serbest Vezin’e ağırlık vermeye başlamıştır. Bilhassa II. Yeni şiirinin revaç kazandığı 1950’lerden itibaren ise aruz da hece de geri planda kalmış, modern Türk şiirinin serbest vezin etrafındaki seyri genişlemiştir. Günümüzde Yavuz Bülent Bakiler gibi hece ölçüsünü devam ettiren usta şairler hala olsa da ana akım serbest vezni benimsemiş durumdadır.

Hece Ölçüsü Nedir, Nasıl Hesaplanır?

Hem tekke şiirinin hem âşık edebiyatının verimleri hece ölçüsü esasına uyar. Hece ölçüsü nasıl bulunur sorusu etrafında kolaylıkla cevaplanabilecek bir hesaplama yöntemi olması onu doğal bir ritim unsuruna dönüştürür. Hece ölçüsü nerede kullanılır sorusuna gelince ise bu ölçünün koşma, mani, ağıt, güzelleme, şarkı gibi her türlü halk edebiyatı şiir türünde kullanıldığını söyleyebiliriz.

Osmanlı Devleti’nin klasik döneminde ağırlık kazanan Divan edebiyatı ile birlikte aruz ölçüsü de yaygınlaşır. Fakat halk edebiyatının ana vezni olan hece ölçüsü de kendi ağırlığını korur. Öyle ki bu ölçüsü köylerde halk imecelerde ya da toplu eğlencelerinde irticalen kullanır.

Hece ölçüsünün kalıpları nelerdir? Hece ölçüsünün en çok kullanılan kalıpları 7’li, 8’li ve 11’li kalıpları olmuştur. Bu ölçüler ile söylenen şiirler, söylendiği anda ezberlenir ya da yazıya geçirilir. Böylece nesilden nesile aktarılır.

Hece Ölçüsünün Kalıpları Nelerdir?

Hece sayısı ve duraklar bu veznin iki ana özelliği olarak karşımıza çıkar. Hece ölçüsünde hece sayısı nedir? Hece Sayısı, Hece ölçüsüyle yazılmış manzum eserin bütün mısralarında eşit sayıda hece bulunmasıdır. Hece sayısı bize o şiirin hece ölçüsünün kalıbını verir.

Hece sayısı az olan, yani 2”liden 6”lıya kadar hecelerle yazılan kalıplar tekerleme, atasözü, bilmece gibi türlerin şiirsel parçalarında uyum öğesi olarak kullanılır. Bu şekildeki kısa kalıpların durakları mısraının sonunda yer alır.

7’li ölçü ise daha çok mani türünde tercih edilir.

8’li ölçü söz konusu olduğunda semai, varsağı, destan ve türküler öne çıkar.

11’li ölçü kullanımında ise başta koşma ve destan olmak üzere âşık ve tekke edebiyatı şiirleri yoğun olarak göze çarpar.

14’lü hece ölçüsü için ise genel olarak tekke şiirinde ve ilerleyen dönemde çağdaş Türk şiirinde yaygınlığı olduğu söylenebilir.

Bu vatan toprağın/ kara bağrında (6+5=11’li)

Sıra dağlar gibi/ duranlarındır (6+5=11’li)

Bir tarih boyunca/ o nun uğrunda (6+5=11’li)

Kendini tarihe/ verenlerindir (6+5=11’li)

Yukarıdaki şiirin her mısrasında 11 hece bulunmaktadır. Bu mısraların okunuşunda ise durak noktaları 6. Heceden sonra bir durak verip arkasından mısranın kalan 5 hecelik kısmını okursunuz.

Bu dağı aşam dedim (7’li)

Aşam dolaşam dedim (7’li)

Bir hayırsız yâr için (7’li)

Herkese paşam dedim (7’li)

Başka sanat bilmeyiz, karşımızda dururken (14’lü)

Söylenmemiş bir masal gibi Anadolu’muz (14’lü)

Örnek:

Yürü bire / yalan dünya (4+4=8’li)

Sana konan / göçer bir gün

İnsan bir ekine misal

Seni eken/ biçer bir gün (Karacaoğlan)

Hece Ölçüsü Durakları Nasıl Bulunur?

Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde, şiirdeki ritim duygusunu verebilmek amacıyla mısralar okunurken belli yerlerinden ayrılır. Bu ayrım noktalarına durak (durgunlanma) denir. Durak, ahenk sağlayan bir çeşit ses kesimidir. Mısra’nın okunuşu zorlanmadan şiir okuyucusuna bir nefes alma payı bırakılmıştır.

Dikkat: Duraklarda kelimeler ortalarından bölünemez. İyi bir durakta kelime mutlaka tamamlanmış olmalıdır.

Uyarı: Bir şiirde, bütün mısraların durakları aynı olabilir. Dahası belli mısralarda farklı duraklar da kullanılabilir. Fakat bir şiirin her mısrasın da farklı duraklar kullanılmışsa, o şiir duraksız kabul edilir.

Bilgi: Duraksız şiir: 11’li kalıp örneği:

Bir düşünsen, yarıyı geçti ömrüm (11’li kalıp)

Gençlik böyledir işte, gelir gider,

Ve kırılır sonra kolun kanadın,

Koşarsın pencereden pencereye (Cahit Sıtkı Tarancı)

Cahit Sıtkı Tarancı’ya ait bu şiiri oluşturan bütün mısralardaki hece sayısı her biri için 11’dir. Ne var ki bütün mısralarda duraklar aynı noktada bulunmamaktadır. Bu değişkenlik göz önüne alındığında kelimelerin ortadan bölünmesi söz konusu olamayacağından mısralar arasında ortak bir durak noktası bulunamaz. Dolayısıyla bu gibi şiirlerin hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla yazılmakla birlikte duraksız olduklarının da belirtilmesi gerekir.

Hece ölçüsünde çoğunlukla 2’li, 3’lü, 4’lü, 5’li, 6’lı duraklar kullanılmıştır.

Hece Ölçüsü Kalıpları ve Örnekleri Nelerdir?

Bir şiirde hece ölçüsü esas alınmış ise o şiirin her bir mısrasında eşit olan hece sayısı şiirin kalıbını verir. Hece ölçüsü kalıpları 2’li kalıplardan başlar ve 20’li kalıplara kadar gider. Şairin tercihine ve şiir söyleme gücüne bağlı olarak kalıplardaki hece sayısı değişir. Genel itibariyle Türk şiirinde en çok kullanılan kalıplar 7li, 8’li, 11’li ve 14’lü kalıplar olarak karşımıza çıkar.

11’li hece ölçüsü genel olarak 6+5 veya 4+4+3 duraklı olarak kullanılır. Fakat bu, 11’li hece ölçüsüyle yazılmış her şiirin her mısrası 6+5 duraklı olmak zorundadır anlamına gelmez. Aynı şiirin herhangi bir mısrası 4+4+3 duraklı olarak da karşımıza çıkabilir. Yahut diğer bir mısrada şair 6+5 duraklı bir sistem tercih edebilir. Burada okuyucu dikkati önem kazanır. İyi ve dikkatli bir şiir okuru mısrayı okur okumaz duraklarını fark etmeli ve gerekli yerde durak koyarak şiirdeki ahengi yakalamalıdır.

(3+4=7’li kalıp)

Mâni benim ezberim,

Kan ağlıyor gözlerim.

Ben o yârin yolunu,

Ölene dek gözlerim.

 

Giderim/yolum yaya

Cemâlin/benzer aya

Eridim/hayal oldum

Günleri/saya saya

 

(4+4=8’li kalıp)

Geldi geçti ömrüm benim,

Şol yel esip geçmiş gibi.

Hele bana şöyle geldi,

Bir göz açıp yummuş gibi.

 

Gel dilberim/kan eyleme

Seni kandan/ sakınırım

Doğan aydan/ esen yelden

Seni gülden/ sakınırım (Âşık Ömer)

 

(6+5=11’li kalıp)

İptida Bağdad’a/ sefer olanda

Atladı hendeği/ geçti Genç Osman

Vuruldu sancaktar/ kaptı sancağı

İletti, bedene/ dikti Genç Osman (Kayıkçı Kul Mustafa)

 

Rüzgâr eser dallarınız atışır,

Kuşlarınız birbiriyle ötüşür.

Ören yerler bu bayramda çok üşür,

Bülbül niçin yaslı bakışır dağlar.

 

(7+7=14’lü kalıp)

Başka sanat bilmeyiz / karşımızda dururken

Söylenmemiş bir masal / gibi Anadolu’muz

Arkadaş, biz bu yolda/ türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun / ayrılıyor yolumuz (Faruk Nafiz Çamlıbel)

0
mutlu
Mutlu
0
_zg_n
Üzgün
0
sinirli
Sinirli
0
_a_rm_
Şaşırmış
0
vir_sl_
Virüslü
Hece Ölçüsü Nasıl Bulunur, Özellikleri Nelerdir

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Giriş Yap

Giriş Yap

Web Gündemi ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!